Tężyczka – przyczyny, objawy i podstawy diagnostyki

Tężyczka jest zespołem objawów wynikających ze zwiększonej pobudliwości nerwowo-mięśniowej. Stan ten manifestuje się przede wszystkim bolesnymi skurczami mięśni oraz parestezjami (drętwieniem, mrowieniem), które mogą mieć charakter napadowy lub przewlekły.

Obraz kliniczny

Do najczęstszych objawów tężyczki należą bolesne skurcze mięśni (szczególnie kończyn), uczucie drętwienia i mrowienia (najczęściej w obrębie dłoni, stóp i twarzy) oraz wzmożone napięcie mięśniowe. W cięższych przypadkach dochodzi do napadów tężyczkowych z charakterystycznym ułożeniem dłoni – tzw. ręką położnika.

Objawy mogą być nasilane przez stres, hiperwentylację lub wysiłek fizyczny.

Etiologia

Najczęstszymi przyczynami tężyczki są zaburzenia prowadzące do obniżenia stężenia wapnia zjonizowanego we krwi. Można je podzielić na dwie główne grupy:

Zaburzenia elektrolitowe i metaboliczne:

Hipokalcemia (niedobór wapnia) – w tym na tle niedoboru witaminy D, która warunkuje prawidłowe wchłanianie wapnia. Hipomagnezemia (niedobór magnezu) – magnez jest niezbędny do prawidłowego wydzielania i działania parathormonu. Zasadowica oddechowa – jedna z najczęstszych przyczyn tężyczki w praktyce klinicznej; hiperwentylacja prowadzi do wzrostu pH krwi, co zwiększa wiązanie wapnia z albuminami i obniża stężenie frakcji zjonizowanej Ca²⁺, nawet przy prawidłowym wapniu całkowitym.

Niedoczynność przytarczyc (hipoparatyreoidyzm):

Istotna przyczyna wtórnej hipokalcemii. Najczęściej występuje jako powikłanie po operacjach tarczycy (jatrogenne uszkodzenie lub usunięcie przytarczyc), rzadziej ma podłoże autoimmunologiczne lub genetyczne.

Do innych czynników sprzyjających należą nieprawidłowa dieta, przewlekły stres oraz zaburzenia wchłaniania jelitowego.

Diagnostyka

Rozpoznanie tężyczki opiera się na ocenie objawów klinicznych, testach prowokacyjnych oraz wynikach badań dodatkowych.

Testy kliniczne (tężyczka utajona):

Objaw Chvostka – poklepywanie nerwu twarzowego przed uchem wywołuje mimowolny skurcz mięśni twarzy po tej samej stronie. Objaw Trousseau – naciśnięcie ramienia mankietem ciśnieniomierza powyżej ciśnienia skurczowego na 3 minuty wywołuje charakterystyczny skurcz ręki (ręka położnika); jest to test bardziej swoisty niż objaw Chvostka.

Badania laboratoryjne:

Oznaczenie stężenia wapnia (całkowitego i zjonizowanego), magnezu oraz fosforanów; ocena stężenia witaminy D; oznaczenie parathormonu (PTH) w celu ustalenia przyczyny hipokalcemii; gazometria przy podejrzeniu zasadowicy oddechowej.

Badanie elektrofizjologiczne:

Próba tężyczkowa w EMG (z zastosowaniem testu iskemicznego lub hiperwentylacyjnego) pozwala potwierdzić nadpobudliwość nerwowo-mięśniową. Należy pamiętać, że standardowe EMG spoczynkowe może być prawidłowe u pacjenta z tężyczką utajoną.

Postępowanie

Ostry napad tężyczkowy wymaga dożylnego podania glukonianu wapnia – jest to postępowanie ratunkowe, szczególnie istotne w przypadku laryngospazmu (skurczu głośni), który stanowi zagrożenie życia.

Leczenie przewlekłe polega na usunięciu przyczyny zaburzeń i obejmuje suplementację wapnia, magnezu i witaminy D, leczenie choroby podstawowej (np. niedoczynności przytarczyc) oraz modyfikację stylu życia (redukcja stresu, poprawa diety). W przypadku tężyczki hiperwentylacyjnej kluczowe jest leczenie przyczyny hiperwentylacji, w tym zaburzeń lękowych.

Wczesne rozpoznanie i odpowiednie leczenie pozwalają na skuteczne opanowanie objawów oraz zapobieganie nawrotom.